مقدمه
در سالهای اخیر، پیشرفتهای قابلتوجهی در حوزه تشخیص مولکولی سرطان پستان صورت گرفته است. تستهای مولکولی چندژنی با بررسی الگوی بیان ژنهای دخیل در رشد، تهاجم و پاسخ درمانی تومور، امکان درک دقیقتری از رفتار بیولوژیک سرطان پستان را فراهم میکنند. این آزمونها نقش مهمی در پیشبینی خطر عود، احتمال متاستاز و میزان اثربخشی درمانهایی مانند شیمیدرمانی و هورمونتراپی دارند.
با توجه به اینکه همه بیماران پاسخ یکسانی به درمانهای استاندارد نمیدهند، استفاده از تستهای ژنتیکی چندژنی بهویژه در مراحل اولیه سرطان پستان، بهعنوان بخشی از تصمیمگیری درمانی شخصیسازیشده اهمیت ویژهای پیدا کرده است.
چرا تستهای مولکولی چندژنی اهمیت دارند؟
روشهای پاتولوژیک کلاسیک، اگرچه همچنان پایه تشخیص سرطان پستان هستند، اما قادر به پیشبینی دقیق رفتار آینده تومور در همه بیماران نیستند. تستهای مولکولی چندژنی با تحلیل همزمان بیان تعداد زیادی ژن، به پزشک کمک میکنند تا:
- خطر عود زودرس یا دیررس بیماری را برآورد کند
- نیاز یا عدم نیاز به شیمیدرمانی را مشخص نماید
- از درمانهای غیرضروری و پرعارضه اجتناب کند
- درمان را متناسب با بیولوژی واقعی تومور تنظیم کند
مهمترین تستهای مولکولی چندژنی سرطان پستان
1. تست Oncotype DX
Oncotype DX Breast Recurrence Score® یکی از پرکاربردترین تستهای مولکولی در سرطان پستان است که برای بیماران مبتلا به سرطان پستان اولیه با گیرنده هورمونی مثبت (HR⁺) و HER2 منفی طراحی شده است.
این تست با استفاده از تکنیک RT-PCR و بررسی RNA استخراجشده از بافت تومور (FFPE)، بیان ۲۱ ژن (۱۶ ژن مرتبط با سرطان و ۵ ژن مرجع) را ارزیابی میکند. ژنهای مورد بررسی در مسیرهای کلیدی مانند:
- تکثیر سلولی
- تهاجم تومور
- مسیر HER2
- مسیر استروژن
نقش دارند.
یکی از ویژگیهای مهم این آزمون، ارزیابی دقیق فعالیت بیولوژیک مسیر استروژن است؛ بهطوریکه علاوه بر سنجش mRNA گیرنده استروژن (ER)، بیان ژنهای وابسته به آن مانند PR، BCL2 و SCUBE2 نیز بررسی میشود.
نتیجه نهایی بهصورت Recurrence Score (RS) بین ۰ تا ۱۰۰ گزارش میشود؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، خطر عود بیماری و احتمال سودمندی شیمیدرمانی بیشتر خواهد بود.
2. تست Prosigna (PAM50)
تست Prosigna که با نام PAM50 نیز شناخته میشود، بر پایه فناوری NanoString nCounter طراحی شده است و بیان ۵۰ ژن توموری و ۸ ژن مرجع را در نمونههای FFPE بررسی میکند.
این آزمون عمدتاً برای زنان یائسه مبتلا به سرطان پستان HR⁺/HER2− کاربرد دارد و خطر متاستاز یا عود بیماری را تا ۱۰ سال پس از تشخیص پیشبینی میکند. همچنین در بیمارانی با درگیری ۱ تا ۳ غده لنفاوی نیز قابل استفاده است.
نتیجه تست به سه سطح خطر تقسیم میشود:
- Low Risk (۰–۴۰): خطر بسیار پایین عود
- Intermediate Risk (۴۱–۶۰): نیازمند تصمیمگیری بالینی
- High Risk (۶۱–۱۰۰): خطر بالای عود و احتمال نیاز به شیمیدرمانی
3. تستهای MammaPrint و BluePrint
MammaPrint یک تست مبتنی بر Microarray است که بیان ۷۰ ژن مرتبط با متاستاز سرطان پستان را بررسی میکند و بیماران را به دو گروه کمخطر و پرخطر از نظر احتمال عود تقسیم میکند.
این تست برای بیماران با:
- سرطان پستان ER⁺ یا ER⁻
- مراحل I و II
- اندازه تومور ≤ ۵ سانتیمتر
مناسب است.
در کنار آن، تست BluePrint با بررسی بیان ۸۰ ژن، تومورها را به سه زیرگروه مولکولی:
- Luminal A
- Luminal B
- Basal-like
طبقهبندی میکند. ترکیب نتایج MammaPrint و BluePrint دید جامعی از رفتار بیولوژیک تومور و مسیر درمانی مناسب ارائه میدهد.
4. تست Breast Cancer Index (BCI)
Breast Cancer Index (BCI) یکی از تستهای نوین مولکولی است که بر اساس نسبت بیان دو ژن مرتبط با مسیر استروژن، یعنی HOXB13 و IL17BR (نسبت H/I) عمل میکند.
این تست دو کاربرد بالینی اصلی دارد:
- پیشبینیکننده: تعیین سودمندی ادامه درمان هورمونی پس از ۵ سال
- پیشآگهیدهنده: برآورد خطر عود دیررس (سالهای ۵ تا ۱۰ پس از تشخیص)
نتیجه آزمون معمولاً بهصورت Low Risk یا High Risk گزارش میشود.
5. تست EndoPredict (EPclin)
EndoPredict یک تست چندژنی مبتنی بر RT-qPCR است که برای بیماران مبتلا به سرطان پستان HR⁺ و HER2 منفی طراحی شده است. این آزمون بیان ۱۲ ژن (۸ ژن مرتبط با سرطان و ۴ ژن مرجع) را در نمونههای FFPE اندازهگیری میکند.
ویژگی متمایز EndoPredict، ترکیب دادههای مولکولی با عوامل بالینی مانند:
- اندازه تومور
- وضعیت غدد لنفاوی
و ارائه نتیجه نهایی بهصورت EPclin Score است.
بر اساس این امتیاز، بیماران به دو گروه تقسیم میشوند:
- Low Risk: خطر پایین عود در ۱۰ سال آینده، معمولاً بدون نیاز به شیمیدرمانی
- High Risk: خطر بالای عود زودرس یا دیررس و احتمال سود از شیمیدرمانی
جمعبندی
تستهای مولکولی چندژنی ابزارهایی قدرتمند و مکمل روشهای تشخیصی کلاسیک در سرطان پستان هستند. این آزمونها با تحلیل الگوی بیان ژنها، امکان پیشبینی دقیقتر رفتار تومور و انتخاب درمانی هدفمند و شخصیسازیشده را فراهم میکنند.
خلاصه کاربرد تستها:
- Oncotype DX: تصمیمگیری در مورد شیمیدرمانی
- Prosigna (PAM50): تخمین خطر عود بلندمدت
- MammaPrint / BluePrint: ارزیابی خطر متاستاز و تعیین زیرگروه مولکولی
- BCI: تعیین فایده ادامه هورمونتراپی پس از ۵ سال
- EndoPredict: پیشبینی عود زودرس و دیررس با ترکیب دادههای ژنتیکی و بالینی
دیدگاه خود را بنویسید